1.Хорхог

Монголын тал нутгийн хамгийн өвөрмөц, эртний хоол бол хорхог юм.

Энэ хоол нь нүүдэлчин ахуй, байгальтайгаа зохицон амьдрах ухаан, хамтдаа хуваалцах соёлыг илэрхийлдэг.

Хорхог идэх ёслол нь зүгээр нэг хоол биш — найрамдал, зочломтгой зангийн илэрхийлэл юм.

Хорхог гэж юу вэ?

Хорхог бол хонины махыг халсан чулуугаар битүү чанаж болгосон уламжлалт хоол.

Энэхүү хоолны гол онцлог нь “халаасн чулуугаар битүү орчинд махаа болгох” аргаар халуун, уур, тос гурвын нэгдэлд махыг жигнэдэгт оршино. Үр дүнд нь мах зөөлөн, шүүслэг, утааны амттай, тос нь байгалийн эрдэс бүхий чулуугаар баяждаг.

2. Хуушуур.

Наадам, баяр наадам, аяллын үдэш, эсвэл жирийн өдрийн хоол — хаана ч, хэзээ ч хуушуурын үнэр гарахад монгол хүн бүрийн сэтгэл догдолдог.

Хуушуурын гарал, түүх

Хуушуур бол монголчуудын уламжлалт хоол бөгөөд XIII зууны үед хээрийн нөхцөлд амархан болгож идэх зорилгоор үүссэн гэж үздэг.

Буузны нэг төрөл бөгөөд жигнэхийн оронд тосонд шарж хийдэг нь ялгаатай.

Мах, гурил, тос гэх мэт үндсэн орц нь монголчуудын байгалийн нөхцөлд тохирсон, эрч хүч өгдөг тэжээллэг хоол юм.

Цагаан сарын үеэр бууз хийнэ, харин Наадмаар хуушуур хийж иддэг уламжлал тогтжээ.

Наадмын талбайн хуушуур бол зүгээр нэг хоол биш — Монголын баярын уур амьсгал, хамтын амьдрал, тал нутгийн үнэр амтны бэлгэ тэмдэг юм.

3. Бууз

Монголчуудын хамгийн түгээмэл хоол. Гуриланд мах (гол төлөв хонины мах) болон сонгино, давс хийж боож жигнэнэ. Монголчуудын хүндтэй зочиддоо барьдаг хоол юм. Мөн цагаан сарын баярын гол хоол бөгөөд гэр бүлээрээ хамт хийдэг уламжлалтай.

Монголчууд жил бүрийн цагаан сараараа гэр бүлээрээ цуглан бууз хийж бэлтгэдэг.

Монголчуудын хувьд энэ буузыг махнаас гадна сүүлний, шимэлдэгний, сүүл, будаатай, мах, будаатай, халиартай, жууцайтай, пүнтүүзтэй, халгайтай, дотор махтай гэхчилэн олон янзын хийдэг. Дээрх төрөл зүйлээс монголчууд мах, сүүл хольсон буузыг ихэд эрхэмлэн гол төлөв хүндэтгэлийн зоог байдлаар хэрэглэж ирсэн уламжлалтай.

4.Цуйван

Монголд ирсэн хүн бүрийн заавал амсаж үзэх ёстой хоол бол Цуйван юм.

Энгийн, гэхдээ гайхалтай амттай, гэрийн халуун уур, гэр бүлийн уур амьсгал, нүүдэлчдийн амьдралын эрч хүчийг илэрхийлсэн хоол.

Монгол айл бүрийн тогоонд өдөр бүр буцалдаг , идэх дуртай хоолны нэг бол цуйван.

Гол онцлог нь гарын гурилыг шинээр элдэж, чанасан мах, ногоотой хамт хуурч, дараа нь уураар жигнэж болгодог явдал. Үр дүнд нь зөөлөн, уур шингэсэн гурил, амттай мах, ногоо, тослог уурын үнэртэй өвөрмөц хоол гардаг.

Цуйван бол аялагч, жолооч, хөдөөний айл, хотын гэр бүл — бүгдэд таарсан хоол.

Монголын аль ч аймагт “цуйвангийн газар” байдаг бөгөөд жуулчид энэ хоолыг жинхэнэ монгол амьдралын амт гэж нэрлэдэг.

Хөдөө аялалд айлд зочлоход “хоол хийх үү?” гэхэд хамгийн түрүүнд гардаг нь цуйван.

5.Сүүтэй цай

Монгол орны уудам тал нутгаар зочилбол хамгийн түрүүнд зочдод барьдаг зүйл бол сүүтэй цай.

Энэ бол зүгээр нэг цай биш — монгол ахуйн халуун уур амьсгал, зочломтгой зангийн илэрхийлэл юм.

Өглөөний наран мандахад гэр бүрийн тогоонд цай буцалж, уур савссан сүүтэй цайны үнэр монгол амьдралын эхлэл болдог.

Сүүтэй цай гэж юу вэ?

Сүүтэй цай нь цайны навч, сүү, ус, давс хольж буцалган хийдэг уламжлалт монгол цай юм.

Монголчуудын хоол ундны салшгүй хэсэг бөгөөд өдөр бүрийн амьдралын хэмнэлд оршдог.

Цай нь амьтны гаралтай өөх тос, уураг ихтэй учир эрч хүч өгч, хүйтэн уур амьсгалд зохицох төгс зохицол билээ.

Сүүтэй цайны уламжлал XIII зууны үеэс буюу Эзэн Чингис хааны үед ч хэрэглэгдэж байсан гэж үздэг.

Тэр цагт нүүдэлчид хээрийн нөхцөлд цайг амин дэмийн ундаа, биеийн дулаан барих арга болгон хэрэглэж иржээ. Сүүтэй цай уух ёс нь монголчуудын зочломтгой зангийн илэрхийлэх ба гэрт орж ирсэн хүн бүрт “цай уу” гэж хэлэх нь хүндэтгэлийн илэрхийлэл билээ.

Хийх арга

1. Ус буцалгаж, хар цайгаа хийнэ.
2. Цайны өнгө гарсны дараа сүү нэмнэ.
3. Давсаа тохируулан хийж, дахин 10 минут орчим буцалгана.
4. Зарим айл шар тос дусааж, цайг улам зөөлөн амттай болгодог.

Ингэж бэлтгэсэн цай нь зөөлөн шаргал өнгөтэй, тослог, халуун, аминд дулаахан амттай болдог.

Сүүтэй цайг чанаж буй бичлэг үзэх:

6.Айраг

Монгол орны илэрхийлдэг ундаа бол айраг юм.

Хээр талд адуу тургих, гүү унагаа дагуулж ирэх, эмээлтэй морьдын туурайн тоос дунд исгэлэн амттай айраг хөөсрөх нь монголчуудын зуны амьдралын дүр зураг.

Айраг бол зөвхөн ундаа биш, нүүдэлчин соёлын философи, амьдралын эрч хүч, зочломтгой зангийн бэлгэ тэмдэг юм.

Айраг гэж юу вэ?

Айраг бол гүүний сүүг исгэж бэлтгэдэг уламжлалт ундаа юм.

Гүү сааж авсан сүүг хөхүүрэнд хийж, модон ташуураар олон дахин цохиж хутгаснаар сүүнд агаар орж, исэлтийн явц түргэсдэг. Үр дүнд нь хөөсөрсөн, сэрүүн, исгэлэн, зөөлөн исэлтэй ундаа бий болдог.

Айрагны түүх нүүдэлчдийн ахуйтай салшгүй холбоотой. Эрт цагт монголчууд гүүний сүүг исгэж хадгалах арга олж, түүнийг амин дэмийн ундаа, баярын бэлгэдэл болгож иржээ. Чингис хааны цэргүүд ч дайнд явахдаа айраг авч явж, исгэлэн сүүгээр эрч хүчээ сэлбэж байсан гэж домогт өгүүлдэг.

Айраг хийх уламжлалт арга

1. Гүүгээ саах – Зуны улиралд гүүг өдөрт 4–6 удаа саана.
2. Сүүг хөхүүрэнд хийх – Арьс эсвэл модон хөхүүрт хийж хадгална.
3. Исгэх – Хөхүүрийг 2–3 хоногийн турш өдөр бүр 1000–2000 удаа бүлнэ.
4. Амтших – Исэлт гүйцсэн айраг нь зөөлөн исгэлэн амттай, бага зэрэг хийжүүлсэн байдлаар амтагдана.

Айраг исгэхэд дулаан, хөдөлгөөн, агаар хамгийн чухал нөлөөтэй.

Айраг ба зан үйл

Айраг уух, зочинд барих, хүүхэд айраг амсуулах, унаач хүүг айрагаар шагнах гэх мэт зан үйл олон байдаг.

Наадам, хурдан морины уралдаан, хүлэг морь унасан баярт мөч бүрт айрагаар зан үйл хийдэг.

“Аяга айраг” бол монгол хүний сэтгэлийн илэрхийлэл — зочин хүнд баридаг дээд хүндэтгэлийн хэлбэр юм.

Айргийн эрүүл мэндийн ач тус

1. Дархлаа сайжруулна
2. Хоол шингээлтэд тустай
3. Сэргээш, тайвшруулагч үйлчилгээтэй
4. В, С, Д витамин, кальци, уураг, сүүн хүчил агуулдаг
5. Зүрх, элэг, гэдэсний үйл ажиллагааг дэмждэг

Айраг нь хөнгөн исгэлэн амттай, бага зэрэг хийжүүлсэн учраас халуун өдөр сэргээгч, биеийн тэнцвэр хадгалагч үүрэгтэй.

7.Гурилтай шөл

Гурилтай шөл бол монгол айл бүрийн өдөр тутмын хамгийн энгийн атлаа хамгийн дулаахан хоол юм.

Хонины ястай мах, гарын гурил, халуун уур, сэтгэлийн халамжаар амилдаг энэ хоол.

Орц нь энгийн, амт нь дурсамжтай

1. 🐑 Хонины ястай мах — шөлийг гүн амттай болгоно
2. 🌾 Гарын гурил — Гурилыг гараараа зуурч, нимгэн элдээд тууз шиг хэрчиж, буцалж буй шөлөнд хийнэ.
3. 🧅 Сонгино, лууван,Давс, бага зэрэг хар перц — хааяа давс перцээр амталгаа хийж болно.

Шөлөнд хиймэгц тэр гурил уурт орж амь орон зөөлөн, торгомсог амттай болдог.

Монголд ирээд айлын гал тогоонд хамт гурил элдэж, халуун тогооноос шөл амсах нь тэр аялагчийн хамгийн дулаан дурсамж болж үлддэг.

8.Боодог

Монголчуудын тал нутгийн хамгийн гайхамшигтай, өвөрмөц хоол бол бодоог юм.

Эртний нүүдэлчид аялахдаа тогоо, савгүй нөхцөлд хоол хийх ухаанаар “махыг өөрийнх нь арьсанд халсан чулуугаар шарж болгох” арга нээжээ.

Тэрхүү ухаанаас үүдэлтэй хоол өнөөдөр Монгол ахуй, байгалийн ухаан, уран сэтгэмжийн илэрхийлэл болон үргэлжилж байна.

Бодоог бол тарвага эсвэл ямааны махыг арьсанд нь халсан чулуугаар шарж болгодог уламжлалт монгол хоол юм. Гал дээр халсан чулууг дотор нь хийснээр мах гадна талаасаа бус дотроосоо шарж болдог онцлогтой.

Үр дүнд нь:

1. Тухайн ямааны арьсан дотор нь махыг нь хийж чулуу хийж, арьсны гаднаас шаргал болтлоо шарна,
2. Доторх мах утааны амттай, зөөлөн,
3. Чулууны халуунд махны шүүс, тос, уур бүгд шингэж, онцгой амт гардаг.

Бодоог хийх уламжлалт арга

1. 🐐 Мах бэлтгэх
2. Тарвага, янгир, эсвэл ямааг арьсаар нь хамт төхөөрч, дотор эрхтнийг нь гаргаад махыг угааж цэвэрлэнэ.
3. 🪨 Чулуу халуулах
4. Галыг дүрэлзүүлж, 15–20 ширхэг бөөрөнхий голын чулууг улайсгана.
5. 🍖 Чулуу хийх
6. Улайссан чулууг махны дотор (арьсан дотор) хийж, дотор нь давс, сонгино, ногоо зэргийг нэмж амтална.
7. 🔒 Амыг нь боох
8. Арьсны амсар хэсгийг уур гаргахгүйгээр чанга бооно.
9. 🔥 Гал дээр шарах
10. Бодоогийг галаар шарж, гадна талаас нь эргүүлж жигд болгоно.
11. Доторх чулууны халуун махыг дотроос нь шарж, арьсны тос гаднаас нь жигнэнэ.
12. ⏰ 30–40 минутын дараа
13. Арьс шаргал, доторх мах жигд болсон үед бэлэн болно.

9.Банштай цай

Банштай цай бол сүүтэй цай, жижиг махтай банш хоёрыг хослуулсан уламжлалт монгол хоол юм.

Цайны халуунд банш жигнэж, махны амт сүүтэй шөлөнд шингэн, зөөлөн, ууртай, тослог амт үүсгэдэг.

Энэ хоол нь цай ба хоол хоёрыг нэгтгэсэн нүүдэлчдийн ухаан бөгөөд хүйтэн цагт биеийг дулаацуулж, эрч хүч өгдөг.Эртний монголчууд хээрийн нөхцөлд аяга, тогоо цөөнтэй амьдрахдаа цайнд банш хийж буцалган хялбар, шим тэжээлтэй хоол гаргах арга хэрэглэж байжээ.

Ингэж “хоол ба ундааг нэг саванд” бэлтгэдэг уламжлал үүсэж, өнөөдөр ч малчны амьдрал, өвлийн улиралд хамгийн түгээмэл хийдэг хоол хэвээр байна.

Орц, найрлага

1. 🫖 Хар цайны навч
2. 🥛 Сүү, ус, давс
3. 🥩 Хонины мах (татсан, жижиглэсэн)
4. 🌾 Гурил (банш хийхэд)
5. 🧅 Сонгино, бага зэрэг амтлагч

Гурилыг ус, давстай зуурч нимгэн элдээд, дотор нь мах, сонгино хийж жижигхэн хумисан хэлбэртэй хийнэ.

🍳 Хийх арга

1. Ус буцалгаж, хар цайгаа хийнэ.
2. Цайны өнгө гарсны дараа сүү нэмж буцалгана.
3. Давсаа тохируулан хийж, буцалж байх үед нь баншаа нэг нэгээр нь хийнэ.
4. Банш дэвтэж хөвж ирэхэд шөл бэлэн болно.
5. Хэрэв хүсвэл шар тос эсвэл өрөм хийж илүү амт оруулж болно.

10.Хонины гэдэс

Монголчуудын махан хоолны соёлд хамгийн өвөрмөц, нүүдэлчдийн амьдралын ухааныг илтгэсэн хоол бол хонины гэдэс юм. Энгийнээр хэлбэл, хонины бүх дотор мах, өөх, элэг, уушги, цусыг будаа, давс амтлагчаар дүүргэн чанаж болгодог уламжлалт хоол бөгөөд байгальд нийцсэн, тансаг амт, амьдралын философи шингэсэн өв уламжлал юм.

Хонины гэдэс нь хонины ходоод, нарийн бүдүүн гэдэс, уушги, зүрх, элэг, цус зэргийг ашиглан хийдэг чанасан махан хоол юм. Энэ хоолыг хээрийн нөхцөлд, баярын ширээнд, айл хэсэхэд, өвлийн идэш болгож бэлтгэдэг уламжлалтай.

Хийх арга

1. Гэдсээ цэвэрлэх
2. Гэдсийг дотроос нь сайтар угааж, буцалсан усанд дүрж үнэрийг дарна.
3. Дүүргэх
4. Элэг, уушги, мах, өөх, будаа, цус, сонгиноо хольж, гэдсэнд дүүргэнэ.
5. Боох
6. Амсар хэсгийг хатуу зангидаж, хагарахаас сэргийлнэ.
7. Чанах
8. Том тогоонд 2–3 цаг орчим зөөлөн гал дээр чанана.
9. Чанах явцад гэдэсний тос шөлөнд бий болгоно.